در سال ۱۹۸۳ میلادی ریچارد استالمن که رئیس بنیاد نرمافزارهای آزاد بود پروژه گنو (GNU) را آغاز کرد. در این پروژه که یک جنبش نرمافزاری محسوب میشد برنامهنویسان با یکدیگر همکاری میکردند که این همکاری تا به حال نیز ادامه دارد.
لینوکس (به انگلیسی: Linux) به خانوادهای از سیستمعاملهای شبه یونیکس اطلاق میشود که از هستهٔ لینوکس استفاده میکنند که معروفترین نمونه از نرمافزار آزاد و متنباز شناخته میشود.
دراصل تنها باید هستهٔ لینوکس را لینوکس نامید، اما به طور معمول این واژه به سیستمعاملهای شبه یونیکس اطلاق میشود که بر مبنای هستهٔ لینوکس و کتابخانهها و ابزارهای پروژه گنو ساخته شدهاند.
لینوکس قابل نصب بر روی انواع سختافزارهاست، از ساعت (Linux Watch)، تلفنهای همراه، تبلتها، مسیریابها، و کنسولهای بازی گرفته تا رایانههای رومیزی، رایانههای بزرگ و ابررایانهها.
به مجموعهای از نرمافزارهای بنا شده بر اجزای گفته شده توزیع لینوکس (linux distribution) میگویند که به طور معمول شامل ابزارهای گسترش نرمافزار، پایگاههای داده، سرویس دهندههای وب مثل آپاچی، محیطهای رومیزی مانند گنوم و کیدیای و اکسافسیای و مجموعههای اداری مانند اُپن آفیس هستند.
در ابتدا لینوکس برای استفادهٔ ریزپردازندهها با معماری ۸۰۳۸۶ اینتل طراحی شده بود؛ اما امروزه انواع گوناگون معماریها را پشتیبانی میکند و در انواع و اقسام وسایل از کامپیوترهای شخصی گرفته تا ابررایانهها و تلفنهای همراه به کار میرود. این سیستمعامل که در ابتدا بیشتر توسط افراد مشتاق گسترش پیدا میکرد و به کار گرفته میشد، توانسته است پشتیبانی شرکتهای سرشناسی چون آیبیام و هیولت-پاکارد را به دست آورد و با بسیاری از نسخههای خصوصی یونیکس رقابت کند. طرفداران لینوکس و بسیاری از تحلیلگران این موفقیت را ناشی از استقلال از فروشنده، کمهزینه بودن پیادهسازی، سرعت بالا، امنیت و قابلیت اطمینان آن میدانند.
کاربردهای سیستمعاملهای شکل گرفته بر پایه لینوکس
در گذشته یک کاربر لینوکس برای پیکربندی و نصب سیستم خود، نیازمند دانش بالایی از رایانه بود. این دلیل به علاوه جذاب بودن دسترسی به درون سیستم، باعث شده بود که به طور سنتی کاربران لینوکس را (بر خلاف کاربران ویندوز یا مَکاواِس) کسانی شکل بدهند که با تکنولوژی بیشتر دمخور هستند. افرادی که معمولاً با القاب «هَکِر» و «گیک» شناخته میشوند. این نگرش در سالهای اخیر با افزایش راحتی کار در لینوکس و گسترده شدن استفاده از بسیاری از توزیعها، اعتبار خود را از دست دادهاست. لینوکس در بازار سرورها و کاربردهای ویژه (مانند پردازش تصویر و سرویسهای وِب) پیشرفت قابل ملاحظهای کرده و در حال ورود به بازار بزرگ رایانههای رومیزی است.
لینوکس اساس مجموعه نرمافزار سرور موسوم به ل.آ.م.پ ((ل)ینوکس، (آ)پاچی، (م)ایاسکیوال, (پ)رل/(پ)یاچپی/(پ)ایتون) را تشکیل میدهد که میان گسترشدهندگان وب محبوبیت گستردهای کسب کردهاست. بدلیل پایداری و انعطاف لینوکس، این سیستمعامل حضور پررنگی به عنوان سیستمعاملی برای کامپیوترهای کارساز دارد. بر اساس آمار در سال ۲۰۰۸، از میان ۱۰ تا از معتبرترین شرکت هاستینگ دنیا، ۵ شرکت سیستمعامل لینوکس را در کارسازهای وب خود بکار میگیرند. توزیع های لینوکس به طور گسترده ای به عنوان سیستم عامل در ابر رایانه ها استفاده می شود : از نوامبر سال ۲۰۱۰، از ۵۰۰ سیستم برتر ، ۴۵۹ مورد (۹۱٫۸ ٪)تحت اجرای توزیع های لینوکس هستند. لینوکس همچنین به عنوان سیستم عامل برای سکویا آی بی ام قوی ترین ابر رایانه جهان که در سال ۲۰۱۱ به بهره برداری می رسد، به کار خواهد رفت .
از لینوکس همچنین بیشتر در سیستمهای کارگذاشته استفاده میشود. قیمت اندک آن باعث میشود انتخابی ایدهآل برای ابزارهایی مانند سیمپیوتر (رایانهای که برای جمعیت کم درآمد کشورهای در حال گسترش طراحی شده) باشد.
لینوکس با داشتن محیطهای رومیزی مانند گنوم و کیدیای، رابط کاربری همچون اپل مکینتاش و مایکروسافت ویندوز را در کنار دیگر محیطهای گرافیکی و رابط خط فرمان یونیکس-مانند سنتیاش، عرضه میکند. هرچند نرمافزارهای گرافیکی لینوکس برای بسیاری از مصارف وجود دارند، در بسیاری زمینهها نرمافزارهای خصوصی هنوز از گستره و میزان محبوبیت بیشتری برخوردارند.
نرمافزارهای کارسازِ تحت لینوکس
کارساز (به انگلیسی: Server) به سیستم رایانهای پرتوانی گفته میشود که در یک شبکه برای وظیفهای خاص، نقشی را بر عهده میگیرد. سیستمهای کامپیوتری کارساز معمولاً از سختافزاری پرقدرت و نرمافزاری منعطف و پایدار برای ارائهٔ خدمت مورد نظر به مشتریان زیاد استفاده میکنند. سیستمعاملهای شکل گرفته بر پایه لینوکس، به دلیل پایداری و انعطاف، گزینههای خوبی برای نصب بر روی سیستمهای کارساز هستند.
نمونه نرمافزارهای مشهوری که معمولاً تحت لینوکس به عنوان نرمافزار کارساز استفاده میشوند:
اسکوئید (SQUID)
کارساز پروکسی-کش (Proxy-Cache)
بایند (بایند)
کارساز سامانه نام دامنه (DNS)
آپاچی (APACHE)
کارساز وب
پستفیکس(Postfix)
کارساز پست الکترونیکی
مایاسکیوال (MySQL)
کارساز پایگاه داده
نصب
در ابتدا مشکل بودن نصب سیستمهای بر پایه لینوکس مانعی برای پذیرش آن بود؛ اما در سالهای اخیر نصب لینوکس بسیار آسان شدهاست. بسیاری از توزیعها دارای نصبی آسان و قابل مقایسه با نسخههای ویندوز هستند؛ بهگونهای که توزیع اوبونتو با چند کلیک نصب میشود. علاوه بر این، رایانههای شخصی که با توزیعهای لینوکس وارد بازار شدهاند و به آسانی از بسیاری از فروشندههای اصلی، همچون دل، هیولت-پاکارد و وال-مارت قابل تهیه است.
بیشتر شیوههای عمومی نصب لینوکس، توسط همه توزیعهای مهم پشتیبانی میشود که شامل اجرا از طریق لوح فشرده، حاوی برنامههای نصب و راهاندازی نرمافزارهاست. این لوح فشرده میتواند از طریق تصویر استاندارد (ISO image) بارگذاری شده باشد، به تنهایی و به قیمت بسیار پایین خریداری شود، یا میتواند در مجموعه نرمافزارهای تجاری اضافی ارائه شود.
برخی توزیعها همچون دبیان (Debian) با فلاپی دیسک نیز قابل نصب هستند. پس از نصب ابتدایی، بیشتر نرمافزارها از طریق اینترنت و لوح فشرده قابل بارگذاری و نصب هستند.
بسیاری از توزیعها میتوانند بیدرنگ از طریق دیسکهای زنده بسیار سریعتر از نصب بر روی دیسک سخت اجرا شوند. به این صورت که یکبار از لوح فشرده راهاندازی میشود و میتوان از لینوکس بدون هیچگونه تغییری در محتویات دیسک سخت استفاده کرد. به همین نحو برخی توزیعهای حداقل، همچون تامزروتبوت (Tomsrtbt)، بدون نیاز به تغییر محتویات دیسک سخت از طریق فلاپی دیسک قابل اجرا هستند.
همچنین بسیاری توزیعها از راه انداری بر روی شبکه پشتیبانی میکنند، پس همه مراحل نصب و پیکربندی دستگاه میتواند بر روی شبکه انجام شود.